Het ontstaan van de Kredietcrisis

Over de redenen van het ontstaan van de kredietcrisis zijn de meningen over de hele wereld nogal verdeeld, met name als het erom gaat bij wie (of welke groep) de hoofdschuld eigenlijk gezocht moet worden. Zo heeft Wouter Bos, onze minister van Financien,  gezegd dat de schuld gelegd moet worden bij (groot-) aandeelhouders, die vanwege hun hebberigheid de banken gedwongen hebben om steeds grotere risico’s te nemen. Hoewel hier best een kern van waarheid in zit, ligt er volgens mij ook zeker een groot deel van de schuld bij de toezichthouders, die hadden moeten voorkomen dat banken te grote risico’s namen. Maar laten we eerst eens een flink stuk terug in de tijd gaan, om te zien hoe het allemaal zo ver heeft kunnen komen.

Tot een jaar of tien geleden werd er in de VS, net als in Nederland, bij het verstrekken van hypotheken door banken streng gekeken naar de kredietwaardigheid van degene die geld wilde lenen.  Na de invoering van een aantal nieuwe wetten, bedoeld om meer mensen de mogelijkheid te geven een eigen huis te kopen, kwam er echter verandering in die situatie en werden er meer en meer hypotheken verstrekt aan mensen die daar op basis van hun inkomen eigenlijk niet voor in aanmerkingen zouden moeten komen. Op zich was dat allemaal niet zo’n probleem, zolang de huizenprijzen maar bleven stijgen en mensen niet massaal zonder inkomen/baan kwamen te zitten.

Er waren helaas echter nog een aantal andere factoren, die ervoor zorgden dat de verstrekte hypotheken wel degelijk een probleem werden.  Zo worden hypotheken die door de ene bank verstrekt zijn, vaak doorverkocht aan een andere (grotere) bank. Banken zijn verplicht om een bepaalde hoeveelheid geld (of andere bezittingen) aan te houden, afhankelijk van de hoeveelheid geld die ze uitgeleend hebben.  Deze regel zorgt ervoor dat een bank nooit meer geld kan uitlenen dan ze heeft, waardoor eventuele niet terugbetaalde leningen er niet voor zorgen dat de bank zelf in de problemen komt. Door nu hypotheken door te verkopen aan een andere bank, wordt het mogelijk om meer hypotheken te verstrekken, waardoor een bank groter kan groeien dan wanneer dit niet gedaan wordt.

Wat er nu gebeurde, was dat hypotheken doorverkocht werden, en vervolgens door een andere bank gebundeld in groepen, waarbij de groepen ingedeeld werden op basis van het risico dat lening niet terugbetaald zou worden. Zo kon de beste 10 % voor meer geld verkocht worden dan de slechtste (meest risicovolle) 10 %. Helaas werden die doorverkochte hypotheken door andere banken ook weer opgedeeld en gebundeld, waardoor het uiteindelijk kon gebeuren dat de beste 10 % van een bundel die zelf ooit de slechtste 10 % was, toch verkocht werd als ‘goede’ hypotheken. Deze bundels werden uiteindelijk ook verhandeld op de beurs en werden zo over de hele wereld verspreid. Het was echter voor niemand meer duidelijk te achterhalen welke hypotheken er nou precies in zo’n bundel zaten en hoe groot de kans echt was dat ze afbetaald zouden worden.

Dit ging allemaal best een tijdje goed: de rente was laag, de huizenprijzen stegen, er leek geen vuiltje aan de lucht. Totdat…

In Nederland is het gebruikelijk dat mensen hun hypotheekrente voor een lagere tijd vastzetten, zodat ze minder afhankelijk zijn van schommelingen in de rentestand. In de VS wordt dit veel minder gedaan, en dan ook nog eens voor kortere periodes. Toen de rente dus uiteindelijk omhoog ging, kwamer er steeds meer mensen in de problemen omdat ze hun hypotheekrente niet meer konden betalen. Nu is het in de VS zo, dat als je een lening niet meer kunt betalen, de bank het onderpand invordert en je met lege handen achter blijft. Dit geldt voor allerlei soorten leningen, bijv voor autoleningen, maar ook voor hypotheken. Hoewel dit eerste instantie vooral ongunstig is voor de klant (je hebt jaren betaald voor iets dat dan niet meer van jou is), blijkt dit bij huizen in de praktijk toch vooral slecht voor de bank uit te pakken. Als het huis namelijk minder waard is dan er nog aan hypotheek is, blijft de bank na verkoop van het huis met een tekort achter. In Nederland zou dat niet kunnen gebeuren, omdat je hier altijd de volledige hypotheekschuld moet terubetalen, ook als de verkoop van je huis minder oplevert.

In eerste instantie ‘ploften’ er alleen maar hypotheek die als slecht betiteld waren, maar na verloop van tijd bleken er ook in de ‘goede’ bundels hypotheken te moeten worden ge-executeerd. Dit leverde behoorlijke schrikreacties op bij de banken, die door de toezichtinstanties verplicht werden om in dergelijke gevallen de gehele bundel af te waarderen. Plotsklaps bleek dat banken veel meer geld hadden uitgeleend dan waar (met de nieuwe waarderignen voor de hypotheekbundels) dekking voor was. Vanaf dat moment is de he hele banksector als een kaartenhuis in elkaar gestort, omdat bleek dat steeds meer banken via via slechte hypotheken als dekking voor het uitlenen van geld hadden gebruikt. Dit sneeuwbaleffect heeft er uiteindelijk toe geleid dat wereldwijd diverse grote, oude banken failliet zijn gegaan of door de overheid zijn overgenomen. In Nederland is dit gebeurt met Fortis, waarvan het Nederlandse deel door de overheid is ingelijfd, om te voorkomen dat de bank verder onderuit zou gaan.  Daarnaast is het bankwezen nog eens door overheden over de hele wereld ondersteund met vele honderden miljarden, in diverse financieringsvormen. Zo staat de Nederlandse overheid borg voor een groot deel van de hypotheekportefuille van ING, waarmee een eind gemaakt werd aan de vrije val waarin de koers van deze bank zich leek te bevinden.

Doordat bedrijven en particulieren afhankelijk zijn van banken voor hun financiering (hypotheken, investeringsleningen, etc) en de banken door hun grote problemen erg terughoudend geworden warenm heeft deze bankencrisis zich in rap tempo kunnen verspreiden over vrijwel alle sectoren van het bedrijfsleven, over de hele wereld. Ook de negatieve berichten in de pers hebben hier aan bijgedragen, want deze zorgden ervoor dat consumenten de hand op de knip hingen houden, waardoor bedrijfsomzetten terugliepen. Bedrijven die slechter gaan draaien moeten mensen ontslaan, die mensen kunnen weer minder geld uitgeven en zo is het cirkeltje rond…

Op dit momen (begin mei 2009) lijkt het erop dat alle overheidsmaatregelen langzaam resultaat beginnen te krijgen, want er komen weer voorzichige positieve berichten in het nieuws en de beursgraadmeter AEX staat alweer ruim 60 punten boven het laagste punt. Maar mochten we het dieptepunt al gehad hebben, dan nog zal het zeker geen mooie rechte weg omhoog zijn.

Meer informatie en achtergronden over de kredietcrisis kun je hier vinden.